Join ARMACAD today

Join over 40,000 researchers and students.

Subscribe and get new academic opportunities every week.

Կեղծ ատենախոսությունների հոսքագիծ

Save in my favorites

Կոլմոգորովի անվան գիշերօթիկ դպրոցի նորանշանակ տնօրեն, երիտասարդ քաղաքական գործիչ և քիմիկոս Անդրեյ Անդրիանովի կեղծ հրապարակումների աղմկահարույց պատմությունից հետո Մոսկվայի պետական մանկավարժական համալսարանի մասնագիտական խորհուրդներից մեկի ստուգման նպատակով ստեղծված ՌԴ Կրթության և գիտության նախարարության հանձնաժողովը երկու ամիս աշխատանքից հետո որոշում կայացրեց:

Արդյունքները կանխատեսելի են. պաշտոնական եզրակացություններ են ստացվել այն մասին, որ կեղծ պաշտպանությունները համատարած բնույթ են կրել: Խորհուրդը կկազմացրվի, կեղծարարները կզրկվեն գիտական աստիճանից: Իրավիճակը սրում է այն փաստը, որ խորհրդի ղեկավարն է ոչ այլ ոք, քան ՌԴ գիտության վաստակավոր գործիչ, դպրոցական դասագրքի հեղինակ և Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովի՝ պատմության գծով փորձագիտական խորհրդի փոխնախագահ Ալեքսանդր Դանիլովը: Իսկ գրագող Անդրիանովի գիտական ղեկավարի դերում հանդես է եկել Մոսկվայի պետական համալսարանի պրոֆեսոր, «Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» երկրորդ կարգի մեդալակիր Մարինա Առաքելովան: Հավանաբար, առաջին կարգին արժանանում են փսևդոգիտությունների քվազիդոկտորներ պատրաստելու համար…

Հանձնաժողովի որոշումը հրապարակեց դրա նախագահ, կրթության և գիտության փոխնարար Իգոր Ֆեդյուկինը: Երբեմն թվում էր, թե ընթերցվածը ոչ թե պաշտոնական փաստաթուղթ է, այլ «Ոսկե Ցլիկի» սևագիր հատվածներից մեկը: Մոսկվայի պետական մանկավարժական համալսարանում այս ամբողջ ընթացքում գոյություն է ունեցել զուգահեռ քվազիգիտական տիեզերք, որտեղ փսևդոատենախոսներն ակտիվորեն մեջբերել և ընդդիմախոսել են միմյանց:  

Հանձնաժողովը ստեղծվել է նախարար Դմիտրի Լիվանովի՝ 2012թ. Նոյեմբերի30-ի հրամանով: Բացի պաշտոնյաներից, հանձնաժողովի կազմում են.

  • Ն. Ն. Միկլուխո-Մակլայի անվան Ռուսաստանի գիտություններիակադեմիայի (ՌԳԱ) Ազգաբանության և մարդաբանության ինստիտուտիև Ռուսաստանի պետական հումանիտար ինստիտուտի տնօրեն, ՌԳԱակադեմիկոս Վալերի Տիշկովը,
  • ՌԳԱ Ռուսական պատմության ինստիտուտի տնօրեն Յուրի Պետրովը,
  • Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոցի պատմության ֆակուլտետիդեկան Ալեքսանդր Կամենսկին,
  • Սանկտ Պետերբուրգի պատմության ֆակուլտետի դեկան Աբդուլա Դաուդովը,
  • Սանկտ Պետերբուրգի Եվրոպական համալսարանի պրոռեկտոր Բորիս Կոլոնիցկին,
  • Ուրալի դաշնային համալսարանի պրոռեկտոր Մաքսիմ Խոմյակովը,
  • ՌԳԱ Տեղեկատվության փոխանցման խնդիրների ինստիտուտիփոխտնօրեն Միխաիլ Գելֆանդը

Փորձագետներն ընտրել են Խորհրդում պաշտպանված շուրջ 200 ատենախոսություններից 25-ը՝ գրված վերջին հինգ տարիների ընթացքում: Ամսագրերի խմբագրությունները պաշտոնապես հաստատեցին, որ դրանցից 24-ի հեղինակներ երևակայական հրապարակումներ են նշել: 22 դեպքերում այն բուհերը, որտեղ, իբրև թե, պատրաստվել են ատենախոսությունները, հերքեցին այդ փաստը: Ատենախոսություններից 7-ը, համաձայն Ռուսաստանի պետական գրադարանի եզրակացության, չեն կարող համարվել բնագիր. տեքստի 13%-90%-ը  փոխառված է:

Փոխնախարարի խոսքով՝ Անդրեյ Անդրիանովի մոտ հայտնաբերվել է խախտումների «ողջ փունջը», այդ թվում՝ 54% գրագողություն: Այսպիսով, կան բոլոր հիմքերը՝ նրան գիտական աստիճանից զրկելու: Սակայն գիշերօթիկի տնօրենի պաշտոնում նրան թողնելու որոշման մենաշնորհը Մոսկվայի պետական համալսարանինն է:

Դեկտեմբերին դպրոցի գիտխորհդի նախագահ և Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի թղթակից անդամ Յուրի Նեստերենկոն strf.ru-ի հետ հարցազրույցում հայտարարեց հետևյալը. «Անշուշտ, եթե պարզվի, որ դպրոցի տնօրենը գիտակցաբար խախտել է գիտական կադրերի ատեստացիայի գոյություն ունեցող կարգը՝ խախտելով օրենսդրությունը, ապա տնօրենը պետք է փոխվի: Այդպիսի մարդն, անխոս, չպետք է զբաղվի երեխաների դաստիարակությամբ»:

Հանձնաժողովը վերհանել է ոչ միայն մեկ մասնագիտական խորհդում տեղի ունեցած խախտումները, այլև թեկնածուների և գիտությունների դոկտորների պատրաստման ընդհանուր թերությունները: Փորձագետների կարծիքով՝ Ռուսաստանում պաշտպանվող ատենախոսությունների թիվը չափազանց մեծ է. զարմանալի չէ, որ դրանց որակն ընկել է, իսկ վերահսկումը՝ թուլացել: Միևնույն ժամանակ ատենախոսների պատրաստման հանդեպ մոտեցումը հաճախ ձևական է և անպատասխանատու, իսկ բողոքարկման համակարգը պատշաճ կերպով չի գործում:

Իրավիճակն ուղղելու համար կստեղծվի Գիտական էթիկայի գծով հատուկ խորհուրդ, գիտական աստիճանի շնորհման մասին որոշումների ոչ դատական կարգով չեղարկման ժամկետը կավելացվի 3-ից մինչև 10 տարի, իսկ մասնագիտական խորհուրդների ղեկավարներն այլևս չեն կարողանա Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովների փորձագիտական խորհուրդներին մասնակցել՝ շահերի բախումից խուսափելու համար:

STRF.ru-ն փորձել է հեղինակավոր աղբյուրներից պարզել, թե ինչպես կարելի է կանգնեցնել հումանիտար գիտությունների կեղծ ատենախոսությունների հոսքը:

Պրոֆեսոր Ալեքսանդր Կամենսկի, «Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոց» Գիտահետազոտական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի դեկան, Ա.Վ. Պոլետաևի անվան Հումանիտար պատմատեսական հետազոտությունների ինստիտուտի գլխավոր գիտաշխատող, հանձնաժողովի անդամ. 

Մեր հանձնաժողովի աշխատանքը ցույց տվեց, որ վերջին 20 տարիների ընթացքում նախարարության և Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովի՝ ատենախոսությունների պաշտպանության կարգը խստացնելուն ուղղված բոլոր ձեռնարկած միջոցներն անարդյունավետ էին: Կեղծարարները կարողանում են դրանք շրջանցելու ձևեր գտնել: Այլ բան է, թե ինչպես է այդ երևույթն ընկալում հասարակությունը: Օրինակ՝ Գերմանիայում նախարարներից մեկը վերջերս հրաժարական տվեց, որովհետև հայտնաբերվել էր, որ ավելի քան 30 տարի առաջ պաշտպանած նրա ատենախոսությունը լիարժեք բնագիր չի եղել: Այստեղ հասարակության խնդիրն է, գիտական աստիճանի հեղինակության հարցը:

Մեր հանձնաժողովն իր զեկույցում առաջարկում է ավելացնել գիտական աստիճանի հնարավոր չեղարկումը մինչև 10 տարի՝ գործող 3-ի փոխարեն:

Իմ կարծիքով՝ գիտական աստիճանի հանձնման համակարգը պետք է փոխվի, մոտեցվի աշխարհի երկրների մեծամասնությունում գործող մոդելներին: Սա նշանակում է, որ գիտական աստիճան պետք է շնորհվի ո՛չ թե Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովի (ԲԱՀ), այլ համալսարանների և գիտական հաստատությունների կողմից: Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովը խորհրդային ժամանակաշրջանի մնացուկ է. իշխանությունն այն ժամանակ փորձում էր վերահսկել կյանքի բոլոր ոլորտները:

Ողջ աշխարհում (բացառությամբ հետխորհրդային երկրների) ԲԱՀ-ին համարժեք որևէ հաստատություն չկա: Այդ փոփոխությունը չի կարելի միանգամից անել, անցումը պետք է աստիճանական լինի: Առաջին փուլում աստիճան շնորհելու իրավունք պետք է տալ առաջատար բուհերին՝ դաշնային, ազգային հետազոտական: Ընդ որում պետության կողմից պետք է շարունակվի պաշտպանության ընթացակարգերի, ատենախոսությունների վերաբերյալ պահանջների կատարման վերահսկողությունը:

Երկրորդ փուլում, արդեն հնարավորություն ունենալով գնահատել առաջատար բուհերի փորձը, կարելի է ընդլայնել իրավասուների ցանկը: Այսինքն՝ մարդը կստանա գիտական աստիճանը հաստատող դիպլոմ, որի վրա կլինի ոչ թե ՌԴ զինանշանը, այլ որոշակի ուսհաստատության անվանում: Վերջինիս հեղինակությունն էլ կորոշի հանձնված դիպլոմի արժեքը:

Տարբեր բուհերում տարբեր պահանջներ են ներկայացվում ասպիրանտներին: Պաշտպանությունների քանակի և ասպիրանտուրա ընդունված մարդկանց թվի հարաբերակցությունն այսօր բուհերի աշխատանքի գնահատման հիմնական ցուցիչներից է: Ըստ այդ չափանիշի՝ որոշ բուհեր առաջին տեղում են, սակայն նրանց աշխատանքի որակը ոչ միշտ է համապատասխանում զբաղեցրած տեղին: Օրինակ՝ Տնտեսագիտության բարձրագույն դպրոցում պաշտպանությունների թիվը հարաբերականորեն փոքր է: Ասպիրանտի հանդեպ մեր պահանջները շատ խիստ են, անբարեխիղճ աշխատանքի պաշտպանությունը սկզբունքորեն անհնար է: Համալսարանը պետք է պահի իր վարկանիշը, այդ ժամանակ արտագրված ատենախոսությունների քանակը կփոքրանա:

Դենիս Սեկիրինսկի, պատմական գիտությունների թեկնածու, Ռուսաստանի պատմագետների ազգային հանձաժողովի գիտական քարտուղար, Հումանիտար գիտությունների ակադեմիական կրթական ասոցիացիայի գործադիր տնօրեն, Ռուսաստանի պատմաբան-ամերիկագետների ասոցիացիայի խորհրդի քարտուղար, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի ընդհանուր պատմութան ինստիտուտի գիտաշխատող: 

Երբ ատենախոսության մեջ հայտնաբերվում է ակնհայտ գրագողություն ու կեղծիք, այդպիսի աշխատանքը պետք է առնվազն ետ կանչվի: Այնուհետ գործել ըստ օրենքի. գրագողության հեղինակի և տվյալ ատենախոսության պաշտպանությունը կազմակերպած անձանց համար պետք է որ օրենքով նախատեսված պատիժ լինի:

Սակայն ավելի կարևոր է ձգտել այնպիսի իրականության, երբ ինքը՝ մասնագիտական շրջանակը դուրս կմղի այդպիսի «գիտնականների», որպեսզի ոչ ոքի մոտ ցանկություն չառաջանա ատենախոսություն պաշտպանել՝ առանց հետազոտություններով զբաղվելու: Ամեն դեպքում գիտական աշխատությունների որակի գնահատման գլխավոր գործիքը փորձագիտական գնահատականն է և վարկանիշային ցուցիչները, որոնք մեզ մոտ, ցավոք, դեռ չեն գործում:

Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովի բյուրոկրատական պահանջները ենթադրում են ձևական գործողությունների շարք, որոնք առանձնակի խոչընդոտ չեն ներկայացնում ո՛չ թեկնածուական, ո՛չ դոկտորական ատենախոսությունների պաշտպանության գործընթացում:

Ընդ որում ոչ միայն պատմական, այլև հումանիտար այլ գիտությունների դեվալվացիան շարունակվում է: Ինչպե՞ս պայքարել դրա դեմ: Կարծում եմ, որ Ռուսաստանում ատենախոսությունների պաշտպանության գործընթացը պետք է նմանեցնել եվրոպականին: Սորբոնում, օրինակ, պաշտպանությունն այժմ ավելի բաց է իրականացվում, հայտնի են հանձնաժողովի բոլոր անդամների անունները, քվեարկությունը բաց է, ոչ թե գաղտնի՝ ինչպես մեզ մոտ: Եւ հանձնաժողովի անդամները  անձնական պատասխանատվություն են կրում իրենց որոշման համար: Բացի այդ, հնարավոր է՝ գիտական աստիճանը հաստատող դիպլոմում պետք է նշվի ո՛չ միայն մասնագիտական խորհրդի համարը, այլև այն հաստատությունը, որտեղ անցկացվում է պաշտպանությունը:

Իհարկե, կանխարգելիչ միջոցներով հնարավոր չի լինի վերևից կանգնեցնել կեղծ ատենախոսությունների հոսքը: Ինչպես արդեն ասացի՝ խնդիրը կարող է լուծվել միայն այն դեպքում, եթե գիտական հանրությունը վերածվի ինքնակարգավորվող կազմակերպության: Դեռ այդպես չէ: Պատմագիտության ոլորտում կան նման օրինակներ, այդ կառույցները, սակայն, որպես կանոն, զբաղված են իրենց մասնավոր խնդիրներով: Անցած տարի ստեղծվեց Ռուսական պատմական միությունը, տեսնենք, հնարավոր է՝ այն կարող է հանձն առնել այդպիսի գործառույթներ: Թեև այս նախաձեռնությունը նույնպես վերևից էր, ոչ թե՝ ստորին օղակներից: Կան առանձին պատմաբաններ, ովքեր ակտիվորեն դրսևորում են իրենց քաղաքացիական դիրքորոշումը, ինչպես օրինակ՝ Իվան Կուրիլան՝ Վոլգոգրադից, բայց նրանք շատ չեն: Երբ այդպիսի մարդկանց թիվն ավելանա, իսկ ԶԼՄ-ներն ավելի շատ ուշադրություն հատկացնեն այս թեմային՝ այդ թվում զարգացնելով լրագրողական հետազոտության ժանրը, ավելի քիչ կլինեն այն գիտական աստիճանները, որոնց առանցքում իսկական գիտություն չկա:

Բորիս Իլիզարով, պատմական գիտությունների դոկտոր, Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի Պատմության ինստիտուտի պրոֆեսոր. 

-         Խորհդային շրջանում էլ էին օրինապահության համար գիտական աստիճաններ շռայլում: Կուսակցական շրջանակներում դա տեղի էր ունենում պարբերաբար: «Պերեստրոյկայից» հետո գիտությունը փլուզված էր. հայտնվեցին փսևդոգիտական հաստատություններ և նույնիսկ ակադեմիաներ, կեղծ ատենախոսների համար ընդարձակ դարպասներ բացվեցին:

Պատմաբանները մեզ մոտ միշտ դժվարությունների են բախվել: Նրանք մշտապես ստիպված են եղել ծառայել պետության շահերին: Իշխանությունը ձգտում է պատմագիտությունը շահարկել՝ գաղափարախոսական կամ քաղաքական նպատակներով: Միակ միջոցը դրա դեմ՝ պատմագիտության մեջ բացարձակ հոգնականություն թույլ տալն է: Չի կարող լինել մեկ հայացք անցյալին, մեկ դասագիրք:

Բոլոր հոսքերը, բոլոր դպրոցները՝ բացի խիստ ծայրահեղականներից, գոյության իրավունք ունեն: Նրանք պետք է գաղափարական պայքար մղեն, և իշխանություններն իրավունք չունենան միջամտելու: Ոչ մի դեպքում ազդեցություն չունենալ գիտնականների վրա: Այդ ժամանակ արդեն որոշ՝ ոչ այնքան մաքրասեր մարդիկ կկորցնեն իշխանությանը մոտենալու նկրտումներով գիտական գործունեություն ծավալելու ցանկությունը:

Բացի այդ, ավելի խիստ մոտեցում է անհրաժեշտ հումանիտար ոլորտի ներկայացուցիչների հանդեպ: Պետք է անցկացնել, չեմ ասի՝ մաղում (լավ բառ չէ), բայց ավելի խիստ վերահսկում: Եվ բարձրացնել դասավանդման որակը: Ես արդեն 40 տարի է՝ դասավանդում եմ ու տեսնում. անգրագետ մանկավարժները սկսել են իրենց շատ հանգիստ զգալ: Ակադեմիական գիտության մեջ նույնպես շատ բարդություններ ու թերություններ կան, բայց, այնուամենայնիվ, այստեղ պահվում է բարձր մակարդակը: Համենայն դեպս մեզ մոտ՝ Գիտությունների ակադեմիայում, հոգնականություն այսօր գոյություն ունի:

Բարձագույն ատեստացիոն հանձնաժողովը հին, կարծրացած, ստալինյան օրգանիզմ է: Այն խեղդված է բյուրոկրատական պահանջների մեջ և բազմաթիվ սխալներ է թույլ տալիս: Ձևավորված մասնագիտական խորհուրդները շատ թույլ են, հատկապես մակերեսային մակարդակով: Իմ դիտարկումներով՝ Բարձրագույն ատեստացիոն հանձնաժողովն իրեն բոլորովին չի արդարացնում:

Մենք Եվրոպայից սովորելու շատ բան ունենք: Այնտեղ բարձրագույն դպրոցի համակարգը ձևավորվել է դարերի ընթացքում: Հնարավոր չէ երկրում միանման պահանջներ ներկայացնել բոլոր գիտություներին: Բարձրագույն դպրոցը և Գիտությունների ակադեմիան պետք է ատենախոսությունների պաշտպանության սեփական չափանիշներ մշակեն: Այդ ժամանակ հաստատությունները կսկսեն մրցակցել միմյանց հետ, ինչը տեղի է ունենում արևմուտքում:

Ի դեպ, հեղափոխությունից առաջ հենց այդպես էլ եղել է: Մարդիկ ձգտում էին ընդունվել Պետերբուրգի, Մոսկվայի, հետագայում նաև՝ Կազանի համալսարաններ: Դա կրթության մեջ բարձրագույն մակարդակն էր: Եվ, ի դեպ, կարծիքների հոգնականության պակաս էլ չկար: Պատմաբանների մի մասը միապետական հայացքների կրող էր, մյուսները՝ բուրժուական կամ հեղափոխական:

Կայսերական Ռուսաստանում ժողովրդավարությունը բացակայում էր, սակայն գիտության ոլորտում եվրոպական մակարդակ էր գործում: Կեղծ ատենախոսությունների հոսքով այսպիսի իրավիճակ այն ժամանակ անհնարին կլիներ:

Subscribe to our newsletter

and receive information about international academic and professional opportunities

scholarships, summer schools, conferences, grants, fellowships, trainings